23 sierpnia: pakt dwóch totalitaryzmów i los Polski

23 sierpnia przypomina o decyzji, która otworzyła III Rzeszy i Związkowi Sowieckiemu drogę do rozbioru Europy Środkowo-Wschodniej. Tego dnia w 1939 roku podpisano pakt Ribbentrop–Mołotow wraz z tajnym protokołem o strefach wpływów. Dla Polski jego następstwem były dwie agresje, okupacja, masowe zbrodnie i utrata suwerenności.

Autor: redakcja Igomania

Najważniejsze fakty

• 23 sierpnia 1939 roku Niemcy i Związek Sowiecki zawarły układ o nieagresji.
• Tajny protokół dzielił Europę Środkowo-Wschodnią na niemiecką i sowiecką strefę wpływów.
• Niemcy zaatakowały Polskę 1 września, a Związek Sowiecki 17 września 1939 roku.
• Parlament Europejski powiązał 23 sierpnia z pamięcią o ofiarach nazizmu, stalinizmu i innych dyktatur.

Co podpisali Ribbentrop i Mołotow 23 sierpnia 1939 roku

W Moskwie spotkali się ministrowie spraw zagranicznych dwóch państw: Joachim von Ribbentrop reprezentujący III Rzeszę oraz Wiaczesław Mołotow działający w imieniu Związku Sowieckiego. Podpisany przez nich układ przedstawiano publicznie jako dziesięcioletni pakt o nieagresji.

Sam jawny dokument zobowiązywał oba państwa do niewystępowania przeciwko sobie. Pozwalał Adolfowi Hitlerowi ograniczyć ryzyko wojny na dwóch frontach podczas planowanego uderzenia na Polskę. Józef Stalin zyskiwał czas oraz możliwość rozszerzenia sowieckiej kontroli na zachód.

Najważniejsze ustalenia znalazły się jednak w dołączonym tajnym protokole. Dokument nie był deklaracją pokojowego sąsiedztwa, lecz porozumieniem o podziale stref wpływów. Obejmował terytoria Polski, Finlandii, Estonii, Łotwy, Litwy i rumuńskiej Besarabii.

Encyklopedia United States Holocaust Memorial Museum opisuje zarówno zawarcie paktu niemiecko-sowieckiego, jak i tajne ustalenia dotyczące Europy Środkowo-Wschodniej. Rozróżnienie tych dwóch dokumentów jest istotne: część jawna dotyczyła nieagresji, a tajna wyznaczała obszary, na których oba mocarstwa zamierzały realizować własne cele terytorialne.

Tajny protokół przygotował podział ziem polskich

W pierwotnym tajnym protokole przewidziano rozgraniczenie niemieckiej i sowieckiej strefy wpływów na ziemiach należących do Rzeczypospolitej. Nie był to jeszcze wojskowy rozkaz rozpoczęcia kampanii ani dokument ustanawiający okupacyjne administracje. Tworzył jednak polityczne warunki do wspólnego zniszczenia polskiego państwa przez dwóch sąsiadów.

Po rozpoczęciu wojny ustalenia zmieniono. 28 września 1939 roku III Rzesza i Związek Sowiecki podpisały kolejny traktat, określający granicę między zajętymi obszarami. Trzeba więc oddzielać trzy etapy: porozumienie z 23 sierpnia, agresje z 1 i 17 września oraz późniejsze regulowanie podziału okupowanego terytorium.

Krótka sekwencja dat pokazuje tempo wydarzeń:

• 23 sierpnia 1939 roku — podpisanie paktu i tajnego protokołu w Moskwie.
• 1 września 1939 roku — niemiecka agresja na Polskę i początek II wojny światowej w Europie.
• 17 września 1939 roku — wkroczenie Armii Czerwonej na wschodnie ziemie Rzeczypospolitej.
• 28 września 1939 roku — niemiecko-sowiecki traktat o granicach i przyjaźni koryguje wcześniejszy podział.
• 22 czerwca 1941 roku — Niemcy napadają na Związek Sowiecki, kończąc okres współpracy wynikającej z paktu.
• 2 kwietnia 2009 roku — Parlament Europejski przyjmuje rezolucję wskazującą 23 sierpnia jako europejski dzień pamięci.

Dwie agresje przyniosły Polsce różne systemy okupacyjne

Niemiecki atak rozpoczął się 1 września 1939 roku bez wypowiedzenia wojny. 17 września od wschodu wkroczyła Armia Czerwona. Polska, walcząca już z przeważającymi siłami niemieckimi, znalazła się między dwoma agresorami realizującymi własne plany terytorialne i polityczne.

Obie okupacje oznaczały likwidację polskich instytucji, terror oraz prześladowania ludności, lecz nie były tym samym doświadczeniem i nie należy sprowadzać ich do prostego zestawienia. Nazistowska polityka okupacyjna była oparta na rasizmie, masowej eksterminacji i planie trwałego podporządkowania ziem polskich. Jej konsekwencjami były między innymi zagłada Żydów, mordowanie elit, wysiedlenia, praca przymusowa i brutalne represje wobec ludności cywilnej.

Na terenach zajętych przez Związek Sowiecki przeprowadzono aneksję, narzucono sowieckie obywatelstwo i rozpoczęto przekształcanie życia publicznego według modelu stalinowskiego. Represje obejmowały aresztowania, deportacje w głąb ZSRR, wywózki rodzin oraz zbrodnie wymierzone w polskie elity. Jednym z ich symboli stał się mord katyński dokonany w 1940 roku.

Wspólnym skutkiem działań obu państw była utrata przez Polskę kontroli nad własnym terytorium. Nie oznacza to jednak identyczności ideologii, celów ani metod obu reżimów. Rzetelna pamięć historyczna wymaga jednoczesnego wskazania współpracy z 1939 roku oraz zachowania różnic między nazistowską polityką zagłady a stalinowskimi represjami i systemem sowieckim.

Dlaczego europejski dzień pamięci przypada właśnie 23 sierpnia

Parlament Europejski w rezolucji z 2 kwietnia 2009 roku zaproponował ustanowienie 23 sierpnia europejskim dniem pamięci ofiar wszystkich reżimów totalitarnych i autorytarnych. Wybór rocznicy paktu Ribbentrop–Mołotow miał podkreślić znaczenie dokumentu, który poprzedził podział części Europy między dwa totalitarne mocarstwa.

Rezolucja umieściła doświadczenia nazizmu i stalinizmu we wspólnej europejskiej kulturze pamięci, ale nie nakazała uznawania wszystkich zbrodni za jednakowe. Wspólna data służy upamiętnieniu ofiar oraz przypomina, że tajne porozumienia mocarstw mogą prowadzić do odebrania mniejszym państwom suwerenności, terytorium i prawa do samostanowienia.

Dla Polski 23 sierpnia łączy trzy poziomy pamięci. Pierwszy dotyczy dokumentów podpisanych w Moskwie. Drugi obejmuje ich wojenne następstwa: agresje, okupację i represje. Trzeci należy do współczesnej debaty europejskiej o tym, jak opowiadać o różnych doświadczeniach dyktatur bez zacierania ich odmienności.

Dlatego rocznica nie jest jedynie wspomnieniem jednego paktu dyplomatycznego. Przypomina o losie społeczeństw umieszczonych w tajnym protokole jako przedmiot podziału oraz o obowiązku nazywania odpowiedzialności obu agresorów bez tworzenia fałszywej symetrii między ich systemami i zbrodniami.

Źródło: Parlament Europejski