II powstanie śląskie: czego żądali uczestnicy

Autor: redakcja Igomania

19 sierpnia 2026 roku mija 106 lat od rozpoczęcia II powstania śląskiego. W nocy z 19 na 20 sierpnia 1920 roku konspiracyjna Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska przystąpiła do walki, domagając się przede wszystkim likwidacji zdominowanej przez Niemców policji bezpieczeństwa oraz rzeczywistego równouprawnienia polskiej ludności. Powstanie trwało zaledwie kilka dni, ale przed planowanym plebiscytem zmieniło polityczne i policyjne warunki rywalizacji o region.

Górny Śląsk przed powstaniem był regionem oczekującym na plebiscyt

Po zakończeniu I wojny światowej przynależność państwowa Górnego Śląska pozostawała nierozstrzygnięta. Traktat wersalski przewidywał przeprowadzenie plebiscytu, w którym mieszkańcy mieli opowiedzieć się za Polską albo Niemcami. Nad przygotowaniami czuwała Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa, działająca w imieniu zwycięskich mocarstw.

Spór nie ograniczał się jednak do kampanii prowadzonej za pomocą ulotek, wieców i prasy. Obie strony tworzyły organizacje polityczne i zaplecze konspiracyjne, a w wielu miejscowościach dochodziło do pobić, zastraszania oraz starć. Szczególne emocje budziła niemiecka policja bezpieczeństwa, czyli Sicherheitspolizei, określana skrótowo jako Sipo.

Formacja miała strzec porządku, lecz polska strona postrzegała ją jako narzędzie niemieckiej przewagi. Wskazywano na jej skład narodowościowy, sposób interweniowania oraz niewystarczającą ochronę polskich działaczy i instytucji. W warunkach zbliżającego się głosowania kwestia policji miała znaczenie polityczne: wpływała na to, czy obie społeczności mogły prowadzić kampanię na porównywalnych zasadach.

Sytuację dodatkowo zaostrzyła wojna polsko-bolszewicka. Latem 1920 roku niemiecka propaganda rozpowszechniała informacje o rychłym upadku Polski. W sierpniu w Katowicach doszło do antypolskich wystąpień, ataków na polskie placówki i zabójstwa lekarza Andrzeja Mielęckiego. Te wydarzenia stały się bezpośrednim impulsem do działania przygotowywanej wcześniej konspiracji.

Polska Organizacja Wojskowa rozpoczęła akcję w nocy z 19 na 20 sierpnia

Główną siłą powstańczą była Polska Organizacja Wojskowa Górnego Śląska. Dowodził nią Alfons Zgrzebniok, uczestnik wcześniejszych przygotowań zbrojnych i jeden z najważniejszych organizatorów polskiego ruchu konspiracyjnego w regionie.

Rozkaz rozpoczęcia walk wydano 19 sierpnia, a zasadnicze działania rozwinęły się w nocy z 19 na 20 sierpnia. Powstańcy atakowali posterunki Sipo, rozbrajali funkcjonariuszy, przerywali łączność i przejmowali kontrolę nad kolejnymi miejscowościami. Największe sukcesy odnosili w przemysłowych powiatach otaczających główne miasta.

Nie udało się opanować wszystkich najważniejszych ośrodków. Katowice, Bytom i część innych miast pozostawały pod kontrolą sił alianckich lub niemieckich. Powstanie objęło jednak znaczną część górnośląskiego okręgu przemysłowego, pokazując zarówno zasięg polskiej konspiracji, jak i zdolność do szybkiej mobilizacji.

Była to akcja krótsza i prowadzona z bardziej konkretnym celem politycznym niż walka o natychmiastowe przyłączenie całego regionu do Polski. Jej uczestnicy chcieli wymusić zmianę warunków bezpieczeństwa przed plebiscytem.

Najważniejszym żądaniem była likwidacja niemieckiej Sipo

Centralnym postulatem powstańców było rozwiązanie policji bezpieczeństwa. W jej miejsce miała powstać formacja, w której Polacy i Niemcy byliby reprezentowani na równych zasadach i która podlegałaby kontroli władz alianckich.

Żądania obejmowały również szersze równouprawnienie ludności polskiej. Chodziło między innymi o ograniczenie przemocy politycznej, zapewnienie swobody działalności polskim organizacjom oraz takie funkcjonowanie administracji i służb porządkowych, które nie uprzywilejowywałoby jednej strony plebiscytowego sporu.

Najistotniejsze postulaty można ująć następująco:

• rozwiązanie zdominowanej przez Niemców Sicherheitspolizei;
• utworzenie mieszanej policji polsko-niemieckiej;
• skuteczniejsza ochrona polskich organizacji i działaczy;
• równe traktowanie obu społeczności przed plebiscytem;
• ograniczenie zastraszania i przemocy w życiu publicznym.

Nie oznaczało to, że wszystkie problemy narodowościowe i społeczne regionu zostały w sierpniu 1920 roku rozwiązane. Powstańcy wymusili jednak negocjacje w sprawie postulatu, który miał bezpośredni wpływ na warunki dalszej kampanii.

Walki zakończyły się 25 sierpnia po decyzji w sprawie policji

Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa zgodziła się na rozwiązanie Sipo. Zastąpiła ją Abstimmungspolizei, nazywana policją plebiscytową lub Apo. Miała ona mieszany, polsko-niemiecki skład i działała pod alianckim nadzorem.

Po uzyskaniu tej decyzji dalsze prowadzenie walk traciło zasadniczy cel. 25 sierpnia 1920 roku Alfons Zgrzebniok wydał rozkaz zakończenia powstania. Krótki czas trwania nie świadczył zatem o przypadkowym wygaśnięciu akcji: jej zatrzymanie było związane z osiągnięciem najważniejszego bezpośredniego postulatu.

Do rezultatów sierpniowych wydarzeń należy zaliczyć likwidację Sipo, powołanie mieszanej policji oraz wzmocnienie politycznej pozycji polskiego ruchu. Rezultatem II powstania nie był natomiast podział Górnego Śląska ani decyzja o przyłączeniu części regionu do Polski. Te rozstrzygnięcia nastąpiły dopiero później.

Oś wydarzeń od pierwszego powstania do podziału regionu

Znaczenie powstania nie polegało na natychmiastowej zmianie granic

II powstanie śląskie zajmuje szczególne miejsce między zrywem z 1919 roku a znacznie większym III powstaniem z 1921 roku. Pierwsze ujawniło skalę konfliktu i potencjał polskiego ruchu, drugie doprowadziło do konkretnej zmiany w systemie bezpieczeństwa, a trzecie stało się próbą wpłynięcia na terytorialny podział regionu.

Polityczne znaczenie wydarzeń z sierpnia 1920 roku wynikało także z demonstracji siły organizacyjnej. Polska konspiracja pokazała władzom alianckim, że nie można przygotowywać plebiscytu bez uwzględnienia postulatów znacznej części miejscowej ludności. Jednocześnie sukces w sprawie policji nie przesądzał jeszcze wyniku głosowania.

W plebiscycie z 20 marca 1921 roku wyniki różniły się między miastami, wsiami i powiatami, a zbiorcza większość głosów padła za Niemcami. Polska strona kwestionowała jednak proponowany sposób przełożenia tych rezultatów na przebieg granicy. Spór doprowadził do III powstania, a ostateczny podział został ustalony w wyniku decyzji międzynarodowych i wykonany w 1922 roku.

Dlatego podziału regionu nie należy przedstawiać jako bezpośredniego skutku walk z sierpnia 1920 roku. Ich najbliższym rezultatem była zmiana policji i warunków kampanii, natomiast kolejnym sprawdzalnym etapem procesu pozostaje plebiscyt z 20 marca 1921 roku. Przebieg powstań, sylwetki uczestników i związane z nimi miejsca dokumentuje Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach.

Źródło: Muzeum Powstań Śląskich w Świętochłowicach