Smoleńsk w 1610 roku: twierdza, która otworzyła drogę do Moskwy

Zdobycie Smoleńska przez wojska Rzeczypospolitej 9 października 1610 roku zakończyło długie oblężenie miasta podczas wojny polsko-rosyjskiej. Twierdza leżała na ważnym szlaku między ziemiami litewskimi a Moskwą, dlatego jej zajęcie miało znaczenie wojskowe i polityczne. Nie oznaczało jednak trwałego rozstrzygnięcia sporu o granicę ani nie należy go mylić z początkiem oblężenia.

Dlaczego Smoleńsk był ważny dla Rzeczypospolitej

Smoleńsk leży nad Dnieprem, na zachód od Moskwy, w miejscu łączącym szlaki z ziem ruskich, Wielkiego Księstwa Litewskiego i państwa moskiewskiego. Jego położenie czyniło miasto ważnym punktem obrony i komunikacji. Kontrola nad nim mogła utrudniać przeciwnikowi marsz na zachód, a także ułatwiać prowadzenie działań w głąb ziem moskiewskich.

Miasto miało również znaczenie symboliczne i administracyjne. Było jednym z najważniejszych ośrodków pogranicza, o który rywalizowały sąsiadujące państwa. Granice w tej części Europy zmieniały się wskutek wojen, układów i zmian układu sił. Dlatego przynależność Smoleńska trzeba rozpatrywać w kontekście konkretnej epoki, a nie przenosić dawnych granic na współczesne spory o suwerenność.

Oblężenie rozpoczęło się przed zdobyciem miasta

Zajęcie Smoleńska w 1610 roku było finałem oblężenia rozpoczętego jesienią 1609 roku, w czasie wojny polsko-rosyjskiej. Wojska Rzeczypospolitej oblegały ufortyfikowane miasto, którego obroną kierował wojewoda Michaił Szein. Umocnienia i opór załogi sprawiły, że zdobycie twierdzy wymagało wielu miesięcy działań.

Data 9 października 1610 roku odnosi się do zdobycia miasta, a nie do początku oblężenia. To rozróżnienie ma znaczenie dla chronologii: kampania pod Smoleńskiem trwała długo, a jej wojskowy finał nastąpił w odmiennych okolicznościach niż rozpoczęcie działań. W opracowaniach historycznych mogą pojawiać się różnice w zapisie dat wynikające z używania różnych kalendarzy; w polskich ujęciach rocznicowych podaje się 9 października.

Zdobycie twierdzy a sytuacja polityczna

Utrata Smoleńska przez stronę moskiewską była ważnym sukcesem Rzeczypospolitej. Zmieniła sytuację militarną na zachodnim pograniczu i zwiększyła możliwości dalszych działań. W tym samym czasie trwał kryzys w państwie moskiewskim, a polskie wojska brały udział w wydarzeniach, które doprowadziły do zajęcia Moskwy.

Nie należy jednak utożsamiać zdobycia twierdzy z trwałym rozwiązaniem konfliktu. Los miasta zależał od kolejnych kampanii i porozumień. Rzeczpospolita utrzymała Smoleńsk po wojnie zakończonej rozejmem w Deulinie w 1618 roku, a formalne potwierdzenie nabytków terytorialnych przyniósł pokój w Polanowie z 1634 roku.

Smoleńsk zmieniał przynależność wraz z układem sił

Dzieje miasta pokazują, jak niestabilne bywało pogranicze między Wielkim Księstwem Litewskim, Rzecząpospolitą Obojga Narodów i państwem moskiewskim. Smoleńsk znalazł się pod władzą litewską w XIV wieku, a w 1514 roku został zdobyty przez Moskwę. Rzeczpospolita odzyskała go w wyniku wojen początku XVII wieku, lecz w 1654 roku miasto ponownie zajęły wojska moskiewskie. Zmianę tę potwierdził pokój w Andruszowie z 1667 roku.

Kolejne przesunięcia granic nie unieważniają znaczenia wcześniejszych epizodów, ale pokazują ich ograniczony zasięg. W 1610 roku kontrola nad Smoleńskiem dawała Rzeczypospolitej istotny atut strategiczny; nie gwarantowała jednak, że miasto pozostanie pod jej władzą na zawsze.

Krótka oś czasu

• 1514 — Smoleńsk zdobywa państwo moskiewskie.
• Jesień 1609 — rozpoczyna się oblężenie miasta przez wojska Rzeczypospolitej.
• 9 października 1610 — Smoleńsk zostaje zdobyty.
• 1618 — rozejm w Deulinie kończy wojnę i pozostawia miasto przy Rzeczypospolitej.
• 1634 — pokój w Polanowie potwierdza nabytki terytorialne Rzeczypospolitej.
• 1654–1667 — Smoleńsk ponownie przechodzi pod władzę moskiewską, co potwierdza pokój w Andruszowie.

Rocznica zdobycia Smoleńska przypomina więc zarówno o sukcesie wojskowym z 1610 roku, jak i o tym, że strategiczne miasta pogranicza często zmieniały przynależność. Żeby zrozumieć tę datę, warto pamiętać równocześnie o długim oblężeniu, znaczeniu położenia miasta i późniejszych zmianach granic.

Źródło: Encyclopaedia Britannica