Układ z 25 sierpnia 1939 r.: co Wielka Brytania obiecała Polsce

Autor: Redakcja Igomania

25 sierpnia 1939 r. Polska i Wielka Brytania podpisały w Londynie układ o pomocy wzajemnej. Zobowiązywał on oba państwa do udzielenia sobie wsparcia w razie agresji europejskiego mocarstwa, ale nie oznaczał automatycznego wysłania do Polski dużej brytyjskiej armii lądowej. Najbliższe wydarzenia pokazały różnicę między zobowiązaniem prawnym, wypowiedzeniem wojny a możliwością szybkiego podjęcia działań militarnych: Niemcy napadły na Polskę 1 września, a Wielka Brytania i Francja wypowiedziały im wojnę 3 września.

Najważniejsze ustalenia w skrócie

• Układ ustanawiał dwustronne zobowiązanie Polski i Wielkiej Brytanii do wzajemnej pomocy.
• Pomoc miała objąć wsparcie pozostające w mocy państwa udzielającego pomocy.
• Dokument nie obiecywał natychmiastowego przerzutu wielkich brytyjskich sił lądowych do Polski.
• Wielka Brytania wypowiedziała Niemcom wojnę 3 września 1939 r.
• Francja zrobiła to tego samego dnia, lecz nie była stroną polsko-brytyjskiego układu z 25 sierpnia.

Londyn, 25 sierpnia: układ podpisany w ostatnich dniach pokoju

Porozumienie zawarto w chwili, gdy niebezpieczeństwo niemieckiego ataku było już bezpośrednie. Podpisanie układu formalizowało wcześniejsze brytyjskie deklaracje wobec Polski i nadawało wzajemnym zobowiązaniom postać umowy międzynarodowej.

Czytaj także: Lot do Wielkiej Brytanii: sprawdź ETA i paszport

Archiwalny tekst opublikowany przez The Avalon Project przy Yale Law School identyfikuje dokument jako układ o pomocy wzajemnej zawarty w Londynie 25 sierpnia 1939 r. Była to umowa dwustronna: zobowiązania przyjmowały zarówno Polska, jak i Wielka Brytania.

Polityczne znaczenie układu było czytelne. Londyn sygnalizował, że kolejna agresja w Europie nie zostanie potraktowana jako konflikt ograniczony wyłącznie do państwa zaatakowanego. Nie usuwało to jednak ograniczeń geograficznych, organizacyjnych i wojskowych, które decydowały o rodzaju możliwej pomocy.

Co rzeczywiście zapisano w układzie o pomocy wzajemnej

Artykuł pierwszy przewidywał udzielenie przez jedną stronę drugiej stronie całego wsparcia i pomocy pozostających w jej mocy, jeżeli doszłoby do działań wojennych z europejskim mocarstwem wskutek agresji tego mocarstwa. Sformułowanie tworzyło zobowiązanie do działania, lecz nie ustanawiało szczegółowego planu konkretnej operacji wojskowej.

Układ obejmował także sytuacje, w których agresja zagrażałaby niepodległości jednej ze stron w sposób pośredni. Przewidywał konsultacje oraz uzgadnianie środków podejmowanych w wykonaniu zobowiązań. Nie był więc jedynie deklaracją sympatii, ale dokumentem polityczno-prawnym regulującym wzajemną pomoc.

Czego dokument nie określał

W tekście nie zapisano liczby żołnierzy, dywizji, samolotów ani terminu rozpoczęcia ofensywy lądowej na Zachodzie. Nie wyznaczono też trasy, którą brytyjskie wojska miałyby zostać natychmiast dostarczone na terytorium Polski.

To rozróżnienie jest kluczowe. Obowiązek udzielenia pomocy nie był równoznaczny z gwarancją, że każde oczekiwane przez Polskę działanie wojskowe będzie możliwe do wykonania natychmiast. Zakres praktycznej pomocy zależał od przygotowanych planów, rozmieszczenia sił, transportu, współpracy z sojusznikami i decyzji politycznych podejmowanych po rozpoczęciu agresji.

Dlaczego gwarancja nie oznaczała automatycznej odsieczy lądowej

W potocznym ujęciu brytyjską gwarancję niekiedy przedstawia się jako obietnicę szybkiego pojawienia się dużych sił brytyjskich w Polsce. Tego rodzaju interpretacja wykracza poza literalną treść dokumentu.

Wielka Brytania mogła wywiązywać się ze zobowiązania na różne sposoby: przez wejście do wojny, mobilizację, działania morskie i powietrzne, presję gospodarczą, przygotowanie operacji na innych kierunkach oraz współdziałanie z Francją. Skuteczność i tempo takich działań były osobnym zagadnieniem, którego sam układ nie rozstrzygał.

Należy również oddzielić trzy różne kwestie:

• gwarancję polityczno-prawną, czyli obowiązek pomocy wynikający z umowy;
• wypowiedzenie wojny, czyli formalną decyzję zmieniającą relacje między państwami;
• realną pomoc wojskową, zależną od zdolności operacyjnych i przyjętej strategii.

Układ nie uruchamiał wojny bez udziału władz państwowych. Po niemieckiej napaści Londyn nadal musiał przeprowadzić działania dyplomatyczne, postawić Niemcom żądanie wycofania wojsk, a następnie formalnie ogłosić stan wojny.

Od podpisania układu do wypowiedzenia wojny Niemcom

Chronologia pierwszych dni pokazuje, jak zobowiązanie traktatowe przechodziło w decyzje państwowe:

• 25 sierpnia 1939 r. — w Londynie podpisano polsko-brytyjski układ o pomocy wzajemnej.
• 1 września 1939 r. — Niemcy zaatakowały Polskę, rozpoczynając działania wojenne.
• 3 września 1939 r. — Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom po bezskutecznym żądaniu przerwania agresji i wycofania wojsk.
• 3 września 1939 r. — wojnę Niemcom wypowiedziała również Francja, związana z Polską własnymi zobowiązaniami.

United States Holocaust Memorial Museum potwierdza zarówno datę niemieckiej napaści na Polskę, jak i wypowiedzenie wojny Niemcom przez Wielką Brytanię i Francję dwa dni później.

Decyzja z 3 września dowodzi, że brytyjska gwarancja miała rzeczywisty skutek polityczny i prawny: lokalna agresja przerodziła się w konflikt obejmujący kolejne europejskie mocarstwa. Nie dowodzi natomiast, że Wielka Brytania miała możliwość natychmiastowego przeprowadzenia takiej operacji lądowej, która zatrzymałaby niemieckie wojska w Polsce.

Najbliższym weryfikowalnym następstwem układu pozostaje zatem 3 września 1939 r. — dzień formalnego wejścia Wielkiej Brytanii do wojny z Niemcami, a nie dzień przybycia brytyjskiej armii na polski front.

Źródło: The Avalon Project, Yale Law School