28 października 1956: przemówienie Gomułki i granice odwilży

28 października 1956 r. Władysław Gomułka przemawiał na wiecu w Warszawie, gdy Polacy oczekiwali zmian po miesiącach politycznego kryzysu. Wystąpienie stało się symbolem Polskiego Października, ale nie oznaczało końca rządów PZPR ani systemu komunistycznego. Żeby zrozumieć jego znaczenie, trzeba odróżnić październikowe decyzje od późniejszych skutków odwilży.

Kryzys po śmierci Bolesława Bieruta

Śmierć Bolesława Bieruta w marcu 1956 r. otworzyła okres niepewności w kierownictwie Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. W partii narastały spory o to, jak odpowiedzieć na błędy i represje poprzednich lat. Zmiany w Związku Radzieckim po śmierci Józefa Stalina oraz ujawnianie skali stalinizmu wzmocniły pytania o kierunek polityki w całym bloku wschodnim. Kryzys dotyczył więc zarówno walki o przywództwo w PZPR, jak i wiarygodności dotychczasowego kursu.

W czerwcu 1956 r. protest robotników w Poznaniu został krwawo stłumiony. Wydarzenia te pogłębiły kryzys zaufania społecznego. W kraju rosły oczekiwania na złagodzenie represji, poprawę warunków życia i większą samodzielność Polski wobec Moskwy. Nie był to jednak jednolity program ani gwarancja, że władze zgodzą się na daleko idące zmiany. Dla wielu osób najważniejsze mogło być ograniczenie przemocy i możliwość odzyskania nadziei na poprawę, podczas gdy część kierownictwa skupiała się na opanowaniu sytuacji.

Powrót Gomułki do kierownictwa PZPR

Władysław Gomułka był wcześniej jednym z czołowych działaczy komunistycznych, lecz w 1948 r. odsunięto go od władzy, a następnie więziono. W 1956 r. jego powrót stał się możliwy w warunkach walki o przywództwo i presji na zmianę kursu. 21 października 1956 r. VIII Plenum KC PZPR wybrało go na I sekretarza Komitetu Centralnego.

Powrót Gomułki był dla części społeczeństwa nadzieją na odejście od najbardziej represyjnych praktyk i zwiększenie krajowej niezależności. Jego wcześniejsze odsunięcie i uwięzienie sprawiały, że mógł być postrzegany jako symbol odmiennego kursu. Nie zmieniało to jednak faktu, że obejmował kierownictwo partii rządzącej w państwie komunistycznym. Nie zapowiadał przywrócenia pluralizmu politycznego ani rezygnacji PZPR z monopolu władzy.

Co wydarzyło się 28 października 1956 r.?

Sześć dni po wyborze na I sekretarza Gomułka wygłosił przemówienie na wiecu w Warszawie. Wystąpienie odbyło się w atmosferze dużego zainteresowania i społecznych nadziei. Jego znaczenie wiązało się nie tylko z treścią, lecz także z tym, że nowy przywódca zwracał się bezpośrednio do zgromadzonych w chwili, gdy polityczny kryzys był powszechnie odczuwalny. Sam wiec nie był jednak początkiem ani pełnym podsumowaniem wszystkich zmian zachodzących w tym okresie.

Chronologia pomaga oddzielić symboliczne wystąpienie od szerszego procesu politycznego:

• 21 października: Gomułka zostaje wybrany na I sekretarza KC PZPR.
• 28 października: przemawia na wiecu w Warszawie; wystąpienie staje się jednym z symboli Polskiego Października.
• Kolejne miesiące: władze podejmują decyzje i wprowadzają zmiany będące szerszymi następstwami odwilży, a nie częścią samego wiecu.

Polski Październik oznacza zatem proces, w którym kryzys w partii spotkał się z oczekiwaniami społecznymi. Przypisywanie jednemu przemówieniu wszystkich późniejszych zmian zaciera różnicę między politycznym gestem a decyzjami podejmowanymi przez władze.

Jakie nadzieje wiązano ze zmianą?

W społecznym odbiorze powrót Gomułki łączył się z nadzieją na większą swobodę i naprawę relacji między władzą a obywatelami. Oczekiwania obejmowały złagodzenie represji, uwolnienie więźniów politycznych, większą autonomię państwa oraz poprawę codziennych warunków. Różne grupy mogły jednak rozumieć „zmianę” inaczej, a samo poparcie dla nowego przywódcy nie oznaczało zgody na wszystkie działania partii.

Dla kierownictwa PZPR zasadniczym zadaniem pozostawało utrzymanie władzy i opanowanie kryzysu. Stąd brała się zasadnicza rozbieżność: część społeczeństwa oczekiwała głębszego zerwania z represyjną przeszłością, podczas gdy partia mogła dopuścić korekty bez rezygnacji z kontroli politycznej. Entuzjazm związany z powrotem Gomułki nie był więc równoznaczny z poparciem dla całego systemu ani z jego demokratyczną przebudową.

Odwilż zmieniła kurs, ale nie zakończyła PRL

Odwilż przyniosła rzeczywiste zmiany, lecz miała ograniczony zakres. Władza złagodziła część represji i dopuściła korekty polityki, zachowując jednocześnie monopol PZPR. Polska pozostała państwem komunistycznym, a podstawowe mechanizmy kontroli politycznej nie zniknęły. Zmiana przywództwa i części praktyk nie była więc równoznaczna ze zmianą ustroju.

To rozróżnienie wyjaśnia, dlaczego 28 października 1956 r. pozostaje ważną datą, ale nie datą końca PRL. Przemówienie Gomułki stało się symbolem nadziei w czasie przesilenia; granice tej nadziei wyznaczał fakt, że po kryzysie władzę nadal sprawowała PZPR. Materiał Dzieje.pl poświęcony Polskiemu Październikowi opisuje kryzys polityczny 1956 r. i powrót Gomułki do kierownictwa PZPR.

Źródło: Dzieje.pl