14 października 1773 roku sejm powołał Komisję Edukacji Narodowej, państwową instytucję, która miała zająć się organizacją szkolnictwa w Rzeczypospolitej. Z tą datą wiąże się dzisiejszy Dzień Edukacji Narodowej, ale święto ustanowiono znacznie później. KEN nie stworzyła współczesnej szkoły: zapoczątkowała reformę edukacji w realiach XVIII wieku.
Dlaczego powołano Komisję Edukacji Narodowej
Bezpośrednim tłem powstania KEN było rozwiązanie zakonu jezuitów przez papieża Klemensa XIV w 1773 roku. Jezuici prowadzili znaczną część szkół w Rzeczypospolitej, więc ich likwidacja postawiła pod znakiem zapytania dalsze funkcjonowanie wielu placówek i wykorzystanie ich majątku. Problem dotyczył zarówno ciągłości nauczania, jak i tego, kto będzie zarządzał szkołami oraz środkami przeznaczonymi na ich utrzymanie.
Sejm zdecydował, że sprawy edukacji powinny trafić pod zarząd świeckiej instytucji. 14 października 1773 roku powołał Komisję Edukacji Narodowej, która przejęła zadanie organizowania szkolnictwa i zarządzania funduszami przeznaczonymi na ten cel. Był to ważny krok w stronę państwowego nadzoru nad edukacją: szkoły zaczęto traktować jako część szerszego przedsięwzięcia publicznego, a nie wyłącznie działalność poszczególnych zgromadzeń.
KEN działała w schyłkowym okresie Rzeczypospolitej Obojga Narodów, w warunkach politycznego kryzysu i rozbiorów. Jej działalność nie odwróciła tych zmian, ale reforma oświaty stała się jednym z najważniejszych projektów instytucjonalnych epoki. Powołanie komisji było odpowiedzią na pilną potrzebę uporządkowania szkół po likwidacji zakonu, a zarazem próbą stworzenia bardziej spójnego systemu nauczania.
Jak KEN zmieniała organizację szkół
Komisja pracowała nad spójnym układem szkół, programami nauczania i przygotowaniem nauczycieli. W reformie wykorzystano między innymi majątek pojezuicki, który miał zapewnić środki na utrzymanie placówek. KEN nadzorowała szkoły i próbowała powiązać ich działalność w system obejmujący różne szczeble kształcenia. Znaczenie tej zmiany polegało więc nie tylko na wskazaniu, kto ma kierować placówkami, lecz także na skoordynowaniu ich pracy i finansowania.
Zmiany dotyczyły również treści nauczania. Większe znaczenie zyskały przedmioty użyteczne w życiu publicznym i codziennym, między innymi matematyka oraz nauki przyrodnicze. Reforma obejmowała też język polski i historię. Jej kierunek wiązał się z oświeceniowym przekonaniem, że edukacja powinna przygotowywać młodych ludzi do życia w społeczeństwie i służby państwu. Chodziło zatem o poszerzenie programu poza zakres nauki oparty przede wszystkim na tradycyjnych przedmiotach.
Za opracowywanie programów i podręczników odpowiadało Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, powołane przez KEN w 1775 roku. Prace nad podręcznikami miały pomóc ujednolicić nauczanie: wspólne materiały ułatwiały realizowanie programów w różnych placówkach. Wśród osób związanych z reformą byli między innymi Hugo Kołłątaj, Grzegorz Piramowicz i Ignacy Potocki.

Reforma miała granice swojej epoki
Nie należy utożsamiać KEN z dzisiejszym ministerstwem ani przypisywać jej współczesnych zasad powszechnej edukacji. Komisja działała w monarchii stanowej, a dostęp do nauki zależał od położenia społecznego, majątku i miejsca zamieszkania. Jej osiągnięciem była reorganizacja szkolnictwa oraz rozwijanie świeckiego nadzoru nad szkołami, a nie stworzenie systemu znanego uczniom dziś. To rozróżnienie pozwala docenić reformę w jej historycznym kontekście, bez przenoszenia na XVIII wiek dzisiejszych oczekiwań wobec szkoły.
Co 14 października ma wspólnego z Dniem Edukacji Narodowej
Dzień Edukacji Narodowej obchodzony jest 14 października, ponieważ data nawiązuje do powołania KEN. Samo święto i historyczne wydarzenie to jednak dwie różne rzeczy: w 1773 roku powstała komisja, a współczesne obchody ustanowiono później, by upamiętnić jej rolę oraz podkreślić znaczenie edukacji i pracy nauczycieli. Rocznica wskazuje więc na historyczny punkt odniesienia, nie na moment ustanowienia dzisiejszego święta.
W Polsce 14 października jest okazją do wyrażenia uznania nauczycielom i innym pracownikom oświaty. Potoczna nazwa „Dzień Nauczyciela” dobrze oddaje charakter wielu szkolnych obchodów, ale oficjalna nazwa święta brzmi „Dzień Edukacji Narodowej”. Jego związek z KEN ma charakter historycznego upamiętnienia; nie oznacza, że dzisiejsze szkoły działają według ustroju zaprojektowanego w XVIII wieku.
Dlaczego ta rocznica pozostaje ważna
Historia Komisji Edukacji Narodowej pomaga zrozumieć, że organizacja szkolnictwa stała się sprawą państwową już w XVIII wieku. KEN podejmowała się zadań, które wcześniej były rozproszone między różne instytucje: nadzorowała szkoły, pracowała nad programami i podręcznikami oraz szukała środków na nauczanie. Związek między tymi działaniami jest istotny: reforma obejmowała zarówno to, czego uczono, jak i sposób zarządzania placówkami.
Gdy 14 października w szkołach odbywają się uroczystości, data przypomina więc o dwóch powiązanych, lecz odrębnych sprawach: reformie edukacji rozpoczętej przez KEN i późniejszym święcie poświęconym edukacji oraz nauczycielom. To rocznica ważna dla polskiej historii oświaty, a nie prosty początek współczesnego systemu szkolnego.
Źródło kontekstu: Ministerstwo Edukacji Narodowej, gov.pl/web/edukacja.
Źródło: Gov
Kontekst i akcje O tym artykule
Weryfikacja źródła Kontekst historyczny
Tekst oddziela powołanie KEN w 1773 roku od późniejszych obchodów Dnia Edukacji Narodowej.
- Data powołania Komisji Edukacji Narodowej
- Zakres reform szkolnictwa w XVIII wieku
- Związek rocznicy z Dniem Edukacji Narodowej
- Źródło
- Ministerstwo Edukacji Narodowej
- Zakres
- Polska
- Zaktualizowano
- 2026-10-14 08:14
Weryfikacja źródła
Zgłoś problem z wiarygodnością
Wyślij sygnał do moderacji społecznościowej, jeśli źródło, fakty lub kontekst wymagają weryfikacji.
Komentarze