Autor: Redakcja Igomania
27 września obchodzimy Dzień Polskiego Państwa Podziemnego. Data nawiązuje do powołania Służby Zwycięstwu Polski w oblężonej Warszawie w 1939 roku. SZP była organizacją wojskową, podczas gdy Polskie Państwo Podziemne stało się z czasem znacznie szerszym systemem: obejmowało także przedstawicielstwo władz cywilnych, tajne nauczanie i pomoc ludziom żyjącym pod okupacją.
Dlaczego wybrano 27 września?
Pod koniec września 1939 roku obrona Warszawy dobiegała końca. W tych okolicznościach, 27 września 1939 roku, powołano Służbę Zwycięstwu Polski. Jej zadaniem było organizowanie dalszej walki po klęsce regularnej obrony kraju. Na czele SZP stanął generał Michał Karaszewicz-Tokarzewski.
Rocznica wskazuje zatem na początek organizowania wojskowego oporu po kampanii wrześniowej. Nie oznacza jednak, że jednego dnia powstały wszystkie instytucje nazywane dziś Polskim Państwem Podziemnym. Struktury cywilne rozwijały się później, w innych okolicznościach i z odrębnymi zadaniami. Dzień Polskiego Państwa Podziemnego ustanowiono uchwałą Sejmu w 1998 roku.
Od SZP do Armii Krajowej: krótka chronologia
Kolejne nazwy organizacji wojskowych pokazują ciągłość działań, ale nie opisują całego podziemnego państwa:
- 27 września 1939 roku — w Warszawie powstała Służba Zwycięstwu Polski.
- Listopad 1939 roku — utworzono Związek Walki Zbrojnej, który stopniowo przejmował rolę ogólnokrajowej organizacji wojskowej.
- 1940 rok — kształtowała się Delegatura Rządu na Kraj, cywilne przedstawicielstwo polskich władz emigracyjnych w okupowanym kraju.
- 14 lutego 1942 roku — Związek Walki Zbrojnej przemianowano na Armię Krajową.
- 1942 rok — przy Delegaturze powstała Rada Pomocy Żydom „Żegota”.
Daty te są punktami orientacyjnymi, a nie listą wszystkich instytucji i organizacji podziemnych. Nie każda grupa działająca przeciw okupantom należała do tej samej struktury. Różniły się podporządkowaniem, programem i sposobem działania.
Wojsko i administracja miały różne zadania
Pion wojskowy przygotowywał walkę, prowadził wywiad i organizował działania zbrojne. SZP, później ZWZ i Armia Krajowa, należały do tej części podziemia. Ich działalność jest jednym z powodów, dla których rocznica 27 września pozostaje ważna, lecz sama nie wyczerpuje znaczenia Polskiego Państwa Podziemnego.
Delegatura Rządu na Kraj reprezentowała z kolei legalne polskie władze na uchodźstwie w sprawach cywilnych. Tworzyła podziemne komórki zajmujące się między innymi administracją, oświatą i opieką społeczną. Taki podział pozwalał myśleć o funkcjonowaniu państwa również wtedy, gdy okupanci zlikwidowali jego jawne urzędy.
Podziemna administracja nie działała jak zwykły urząd dostępny dla każdego mieszkańca. Konspiracja ograniczała skalę i sposób pracy, a warunki różniły się zależnie od miejsca oraz okresu okupacji. Mimo to istnienie cywilnego przedstawicielstwa władz miało zasadnicze znaczenie: pokazywało, że działalność państwowa nie sprowadzała się do rozkazów wojskowych.

Tajne nauczanie pomagało zachować ciągłość edukacji
Okupacja przerwała lub ograniczyła normalną pracę polskich szkół. Nauczyciele i uczniowie organizowali naukę w konspiracji, często w małych grupach. Tajna Organizacja Nauczycielska była jednym z ważnych środowisk, które pomagały utrzymać nauczanie mimo zakazów i zagrożenia represjami.
Tajne lekcje miały wymiar codzienny: trzeba było znaleźć nauczyciela, miejsce spotkania, książki i sposób przekazania wiadomości uczniom. Dla uczestników stawką była możliwość kontynuowania nauki, a dla władz podziemnych — zachowanie kadr potrzebnych po wojnie. Była to działalność cywilna, choć odbywała się w tych samych warunkach konspiracji co praca organizacji wojskowych.
Warto zachować tu rozróżnienie. Nie każda tajna lekcja była bezpośrednio prowadzona przez Delegaturę, a całego środowiska nauczycielskiego nie można utożsamiać z jedną instytucją. Polskie Państwo Podziemne obejmowało sieć współpracujących struktur i ludzi, których role bywały różne.
„Żegota” pokazuje, czym była pomoc cywilna
Konkretnym przykładem działalności cywilnej jest Rada Pomocy Żydom „Żegota”, powołana w 1942 roku przy Delegaturze Rządu na Kraj. Uczestniczyła w organizowaniu pomocy dla Żydów prześladowanych przez niemieckiego okupanta, między innymi wsparcia finansowego, schronienia i dokumentów. Działała w warunkach skrajnego zagrożenia dla osób pomagających oraz tych, którym pomagano.
Ten przykład pokazuje zarówno znaczenie podziemnych instytucji, jak i granice prostych uogólnień. „Żegota” miała określone miejsce w strukturze cywilnej, a jej praca zależała także od współdziałania osób z różnych środowisk. Nie była oddziałem Armii Krajowej ani nazwą całej pomocy udzielanej Żydom w okupowanej Polsce.
Akcja pod Arsenałem była działaniem pionu wojskowego
Przykładem działań zbrojnych jest akcja pod Arsenałem w Warszawie 26 marca 1943 roku. Grupy Szturmowe Szarych Szeregów odbiły więźniów przewożonych przez Niemców, wśród nich Jana Bytnara „Rudego”. Była to operacja przeprowadzona przez harcerzy działających w strukturach podporządkowanych Armii Krajowej.
Akcja miała konkretny cel i miejsce w historii konspiracji wojskowej. Nie należy jednak przedstawiać jej jako przykładu pracy Delegatury, tajnego szkolnictwa czy pomocy cywilnej. Rozróżnienie jest potrzebne właśnie po to, by zobaczyć pełniejszy obraz: podziemne państwo prowadziło różne działania przez różne instytucje.
Co przypomina ta rocznica?
27 września przywołuje decyzję podjętą w 1939 roku, gdy dalszy opór trzeba było organizować już w konspiracji. Późniejsza historia Polskiego Państwa Podziemnego obejmuje jednak także naukę, administrację i pomoc ludziom zagrożonym przez okupację. Czytając o tej rocznicy, warto sprawdzać, o której organizacji mowa, kiedy działała i komu podlegała — wtedy łatwiej zrozumieć zarówno związki między nimi, jak i ich odrębne zadania.
Źródło: Instytut Pamięci Narodowej
Kontekst i akcje O tym artykule
Weryfikacja źródła Kontekst historyczny
Artykuł rozróżnia wojskowe i cywilne struktury podziemia; wskazany odsyłacz prowadzi do strony głównej Instytutu Pamięci Narodowej.
- Okoliczności powołania Służby Zwycięstwu Polski 27 września 1939 roku
- Daty utworzenia Związku Walki Zbrojnej i Armii Krajowej
- Miejsce Delegatury Rządu na Kraj i „Żegoty” w strukturach cywilnych
- Źródło
- Instytut Pamięci Narodowej
- Zakres
- Polska
- Zaktualizowano
- 2026-09-27 09:29
Weryfikacja źródła
Zgłoś problem z wiarygodnością
Wyślij sygnał do moderacji społecznościowej, jeśli źródło, fakty lub kontekst wymagają weryfikacji.
Komentarze